Οι θρυλικοί ήρωες της Βοιωτίας Αμφίονας και Ζήθος

Ο Αμφίονας και ο Ζήθος γεννήθηκαν μέσα σε μια σπηλιά, κοντά στις Ελευθερές,στα όρια της Αττικής με τη Βοιωτία.Η Αντιόπη η μητέρα τους καταδιωκόταν από τον πατέρα της, τον Νυκτέα, επειδή είχε μείνει έγκυος από τον Δία.Η Αντιόπη ηταν ξακουστή για την ομορφιά της και οταν βλέποντάς την ο Δίας, έμεινε έκθαμβος και θέλησε να την κατακτήσει μεταμορφωμενος σε σάτυρο.Την είχε συλλάβει ο θείος της ο Λύκος μετά από όρκο που είχε δώσει στον πατέρα της πριν τον θάνατο του τελευταίου, και την πήγαινε στη Θήβα. Στον δρόμο την έπιασαν οι πόνοι του τοκετού και οι συνοδοί της αναγκάσθηκαν να την αφήσουν να γεννήσει στη σπηλιά τους δίδυμους Αμφίονα και Ζήθο.Ο Λύκος εγκατέλειψε μόνα τα νεογέννητα σε φαράγγι του Κιθαιρώνα και έφυγε με τη μητέρα τους στη Θήβα.

Τα τέκνα ανατράφηκαν από κάποιο βοσκό και μεγάλωσαν χωρίς να μάθουν τις συνθήκες υπό τις οποίες γεννήθηκαν.Τα δυο αδέλφια καθώς μεγάλωναν στην ηρεμία της υπαίθριας ζωής, διαμόρφωσαν δυο εντελώς διαφορετικούς χαρακτήρες, παρουσιάζοντας διαφορετικές κλίσεις και ταλέντα. Ο Ζήθος ήταν δυνατός και σκληρός, ο τύπος του πρακτικού ανθρώπου. Επιδόθηκε στα όπλα, στο κυνήγι, στην ποιμενική και την καλλιέργεια της γης. Ο Αμφίονας ήταν τρυφερός κι ευαίσθητος, ο τύπος του θεωρητικού ανθρώπου. Του άρεσε να καταπιάνεται με τη μουσική, αγαπούσε το τραγούδι ενώ στα χέρια του η λύρα έκανε τους ανθρώπους να φτάνουν σε έκσταση και τα ζώα να ημερεύουν. Ο Ζήθος έγινε ο γενναίος πολεμιστής κι ο ατρόμητος κυνηγός, που κανένας δεν του παράβγαινε στη δύναμη και στην επιδεξιότητα των όπλων και της σαΐτας το σημάδι, που δεν αγαπούσε παρά μονάχα της μάχης τον αχό και το σπαρτάρημα των θυραμάτων. Ο Αμφίονας ήταν ο αγαπημένος λυράρης του Απόλλωνα και οι μαγικές νότες της χρυσόχορδης λύρας, που του χάρισε ο αργυροδοξαράτος θεός κατάφερναν να σαλεύουν ακόμα και τα δέντρα και τα βράχια. Η αντίθεση αυτή του χαρακτήρα τους, κατέστησε τα δύο αδέλφια στα μάτια του κόσμου, ώστε να γίνουν οι εκπρόσωποι της μουσικής αρμονίας, αλλά και των χειρονακτικών τεχνών, του φιλοσοφικού στοχασμού, αλλά και της πρακτικής ζωής.Τα δυό παλληκάρια ζούσαν στο σπίτι του βοσκού δίχως να ξέρουν τους γονείς τους.
Κάποτε η Αντιόπη κατάφερε να δραπετεύσει και να τα βρει, αλλά εκείνα δεν την αναγνώρισαν ως μητέρα τους και την κράτησαν μάλιστα αιχμάλωτη.Μόνο με τη βοήθεια του Δία μπόρεσαν να την αναγνωρίσουν, οπότε μετά τιμώρησαν σκληρά τους διώκτες της, τον Λύκο και τη σύζυγό του Δίρκη, και εγκαταστάθηκαν με τη μητέρα τους στη Θήβα, όπου έγιναν θρυλικοί ήρωες της Βοιωτίας. Σε αυτούς αποδίδει ο μύθος την ανέγερση των πρώτων τειχών της «επτάπυλης» Θήβας: Ο Ζήθος βοήθησε να ανεγερθούν τα τείχη των Θηβών: Με τη μεγάλη του δύναμη μετέφερε στους ώμους του βράχους από τα γειτονικά βουνά, οι οποίοι, με τις θείες μελωδίες της λύρας του αδελφού του Αμφίονα, ανέβαιναν μόνοι τους και οικοδομούσαν τα τείχη. Ο Αμφίονας είχε μάθει αριστοτεχνικά να παίζει την επτάχορδη λύρα από τον θεό Ερμή (Απολλόδ. Γ 5, 5. Ορατίου Ωδή ΙΙΙ, 11, 1. Παυσ. Θ 17, 7. Ευσταθ. λ 263).

Οι δίδυμοι ήρωες ζούσαν ευτυχισμένοι στη Θήβα μέχρι που η σύζυγος του Αμφίονα, η Νιόβη, καυχήθηκε ότι είναι πολύ πιο ευτυχισμένη και εύτεκνη από τη Λητώ. Τότε τα παιδιά της Λητώς, οι θεοί Απόλλων και Άρτεμις, σκότωσαν τα παιδιά της Νιόβης και ο Αμφίονας αυτοκτόνησε.
Ο Παυσανίας (Θ 17, 4) μας παραδίδει ότι οι Θηβαίοι φρουρούσαν προσεκτικά τον τάφο του Αμφίονα γιατί, σύμφωνα με κάποιο χρησμό, αν οι κάτοικοι της γειτονικής πόλης Τιθορέας έπαιρναν ποτέ χώμα από τον τάφο και το μετέφεραν στον τάφο της Αντιόπης στην Τιθορέα, η περιοχή τους θα γινόταν εύφορη και η περιοχή γύρω από τη Θήβα άγονη.

Αναφέρεται ότι ο Ζήθος έλαβε μέρος στον Τρωικό Πόλεμο ως ένας από τους αρχηγούς των Βοιωτών.
 Η ιστορία των αδελφών Αμφίονα και Ζήθου, κυκλοφορούσε κατά την αρχαιότητα σε πολλές παραλλαγές, Αυτό προκύπτει από τις πληροφορίες που δίνουν οι αρχαίες πηγές. Οι διαφορετικές εκδοχές βασικά αναφέρονται στον τρόπο με τον οποίο έφυγε η Αντιόπη από τη Θήβα.

Ο Ευριπίδης έκανε μια σύνθεση αυτών των παραδόσεων, κι από την ποικιλία των μύθων έγραψε την τραγωδία “Αντιόπη”. Η επιλογή και η σύνθεσή του επεκράτησε σαν ένας πλέον ενιαίος μύθος. Έχουν διασωθεί κάποια αποσπάσματα, από τα οποία φαίνεται πως βασική υπόθεση του έργου ήταν η σύγκρουση δύο ανθρώπινων τύπων, του θεωρητικού Αμφίονα και του πρακτικού Ζήθου. Έχουμε την αντιπαράθεση δύο πλευρών της ζωής, που εκφράζεται μέσα από τον χαρακτήρα και τις πράξεις δυο ανθρώπινων τύπων, που είναι δίδυμοι, που έχουν κυηθεί στην ίδια κοιλιά. Αυτή η αντίθεση, που προκύπτει από την φύση, οδηγεί στην εξέλιξη, παράγει έργο, δίνει ώθηση για κινητικότητα και υπερνίκηση της αδράνειας.

Την ίδια αντίθεση συναντούμε και σε άλλες περιπτώσεις της μυθολογίας μας, όπως στην περίπτωση του Κάστορα και του Πολυδεύκη, του γήινου και του ουράνιου, του θνητού και του αθάνατου. Η Μυρώ από το Βυζάντιο, ποιήτρια επών και ελεγείων, λέει πως ο Αμφίων πρώτος ίδρυσε βωμό για τον Ερμή και σ’ αντάλλαγμα πήρε απ’ αυτόν τη λύρα. Λένε πως ο Αμφίων τιμωρείται στον Άδη, γιατί κι αυτός είχε μεμφθεί τη Λητώ και τα παιδιά της. Το επικό ποίημα “Μινυάς” κάνει λόγο για την τιμωρία του Αμφίονα, αναφερόμενο από κοινού στον Αμφίονα και στο Θράκα Θάμυρι. Όταν η οικογένεια του Αμφίονα ξεκληρίστηκε από επιδημική αρρώστια και όταν το γιο του Ζήθου τον σκότωσε από κάποιο λάθος η μητέρα του και ο ίδιος ο Ζήθος πέθανε από λύπη, οι Θηβαίοι επανέφεραν το Λάιο και τον έκαναν βασιλιά». Σε κατάλογο μουσικών, που βρέθηκε στη Σικυώνα, ο Αμφίονας βρισκόταν στην κορυφή, ενώ η παράδοση αναφέρει πως ανάμεσα στους μουσικούς, όπως οι Ορφέας, Θάμυρις, Λίνος, Αρίων, ο μουσικός της Θήβας θεωρούνταν ο αρχαιότερος.Το ορμητήριο των δύο αδελφών, όταν εξεστράτευσαν κατά της Θήβας, ήταν η Εύτρησις, κοντά στα Λέυκτρα, στα νοτιοδυτικά της Θήβας. Οι δυο γιοι της Αντιόπης είχαν πριν οχυρώσει την Εύτρηση, όλως αργότερα θα οχυρώσουν και τη Θήβα. 

Ο τύμβος των Αμφίονα και Ζήθου ανακαλύφθηκε και ανασκάφτηκε κατά τα έτη 1971-73 από τον αρχαιολόγο Θεόδωρο Σπυρόπουλο, στον λόφο που βρίσκεται πίσω από το σημερινό Αρχαιολογικό Μουσείο, προς το βόρειο τμήμα της πόλης. ( Θ.Σπυρόπουλος, “ Αμφείον : Έρευνα και Μελέτη του Μνημείου του Αμφείου Θηβών ”, 1981 ). Τo πιο σημαντικό στον τύμβο του Αμφείου έγκειται στο γεγονός πως είναι το μοναδικό κτίσμα στην Ελλάδα με σχήμα κλιμακωτής πυραμίδας, ανάλογο με αυτήν του Ζοζέρ στην Αίγυπτο, που αποτελεί το αριστούργημα του Ιμχοτέμπ.Το μνημείο αυτό ανάγεται στην προμυκηναϊκή- πρωτοελλαδική περίοδο, ενώ ο κιβωτιόσχημος τάφος στην κορυφή του λόφου ανάγεται στην Μεσοελλαδική εποχή. Δηλαδή το Αμφείο είναι ένα πανάρχαιο μνημείο, σύγχρονο των Αιγυπτιακών βαθμιδωτών πυραμίδων της 5ης και 6ης Δυναστείας ( 2500-2000 π.χ.).

Όπως αναφέρει ο ίδιος ο αρχαιολόγος, που ανέσκαψε τον λόφο, στο περιοδικό “ Τρίτο Μάτι ”, για την τοποθεσία και την ονοματοθεσία του λόφου υπήρχαν βάσιμες και ασφαλείς καταγραφές της αρχαίας παράδοσης. Οι τραγικοί μας ποιητές του 5ου και 4ου π.χ. αιώνα, που η θεματογραφία των δραματικών τους έργων υπήρξε ο “ Θηβαικός Κύκλος ”, όπως ήταν αναγκαίο τοπογράφησαν τις θέσεις των φυσικών και μνημειακών αναφορών τους, στα πλαίσια των οποίων εξελίχθηκε η δράση των ηρώων των τραγωδιών τους. Ο Αισχύλος, όπως προκύπτει από την τραγωδία “ Επτά επί Θήβας ”, κάνει μια λαμπρή αναφορά αλλά και περιγραφή για τα φυσικά ορόσημα της Θηβαϊκής ακρόπολης, της περίφημης Καδμείας, επίσης περιγράφει και τις πύλες του τείχους. Όλοι οι μελετητές της Θηβαϊκής μνημειακής τοπογραφίας, όπως ο Fabricius, o Willamowitz και ιδιαίτερα ο Αντ. Κεραμόπουλος, συμφωνούν στην τοπογραφική θέση του Αμφείου, δηλαδή πως είναι ο λόφος που βρίσκεται βόρεια της Καδμείας. Απ’ αυτήν τον χωρίζει ένας αυχένας, που ήταν βαθύτερος αρχικά, όμως ρηχότερος σήμερα λόγω προσχώσεων.

 Ο Αισχύλος ( “ Επτά επί Θήβας”, 526 ) γράφει:

« Τον δε πέμπτον αυ, λέγω

πέμπταισι προσταχθέντα βορραίαις πύλας

τύμβον κατ’ αυτόν διογενούς Αμφίονος ».

Είναι προφανές πως “ αι Βορραιαί Πύλαι ”, που αναφέρει ο Αισχύλος, μόνο στο βόρειο άκρο της ωοειδούς Καδμείας μπορούν να τοποθετηθούν, η οποία μάλιστα σ’ αυτό το άκρο στενεύει. Απέναντι απ’ αυτές τις πύλες υπάρχει μόνον ο λόφος και ο τύμβος των Διογενών αδελφών, που φέρει το όνομα “ Αμφείον ”. Γύρω απ’ αυτό το λόφο απλώνεται η εύφορη Θηβαϊκή πεδιάδα, το αρχαίο “Αόνιον Πεδίον ”. O Αισχύλος επίσης αναφέρει το ταφικό μνημείο ως μετέωρο, δηλαδή σαν υψηλό ορόσημο.

Στην τραγωδία “ Ικέτιδες ”, 662, γράφει :

« Αρμάτων δ’ οχήματα ( ορώ )

ένερθε σεμνών μνημάτων Αμφίονος ».

Ο Ευριπίδης ιστορεί πως ο Παρθενοπαίος για να παρατάξει τον στρατό του προ των πυλών της Καδμείας, αυτών που λέγονται “ Βορραίες ” ή “ Ωγύγιες Πύλες ”, παρέκαμψε τον λόφο με το μνήμα του Ζήθου ( Ευριπίδου, “ Φοίνισσαι, 145 ) : « αμφί μνήμα Ζήθου περά ». Σχετική είναι και η αναφορά του Παυσανία : « Ζήθω δε και Αμφίονι εν κοινώ Γης χώμα έστιν ου μέγα ». Έτσι ο περιηγητής του 2ου μ.Χ. αιώνα αναπαράγει την παράδοση που θέλει τους Θηβαίους Διόσκουρους να έχουν ταφεί στο ίδιο μνήμα, αλλά περιγράφει και τον τύμβο, που επισκέφθηκε.

Τον κοινό τάφο αποκάλυψε ο Θ. Σπυρόπουλος κατά την περίοδο 1970-1973, οπότε η μυθολογική παράδοση ενός σεπτού και σημαντικού μνημείου του προϊστορικού πολιτισμού της πατρίδας μας, αποδείχτηκε πέρα για πέρα ακριβής. Ο τύμβος, που κάλυπτε τον κοινό τάφο, αποδείχτηκε πως δεν ήταν απλά χώμα. Ήταν μια κατασκευή σε σχήμα κόλουρου κώνου, φτιαγμένη με πλίνθους, όπου στο βόρειο τμήμα της είχε γίνει ο κιβωτιόσχημος τάφος των δυο ηρώων. Ανακαλύφτηκε μια μνημειώδης ταφική εγκατάσταση με πελώρια καλυπτήρια πλάκα και διπλή πόρτα στη βόρεια πλευρά της.Ο τάφος δεν ήταν ανέπαφος, αλλά συλημένος. Σ’ αυτόν βρέθηκαν διασκορπισμένα σκελετικά λείψανα και τρία χρυσά κοσμήματα κρινοπαπύρων ύψους 33mm ( χιλιοστών ), με διπλή αντιθετική σπείρα στη βάση των ανθήρων και στέλεχος που κατέληγε σε θηλιά ανάρτησης. Σίγουρα θα υπήρχαν περισσότερα τμήματα από ένα ή δύο περιδέραια, τα οποία αναδείκνυαν το βασιλικό και ιερατικό αξίωμα των Διοσκούρων. Τα χρυσά κοσμήματα, από τα ωραιότερα του Ελληνικού χώρου, και τα άλλα ευρήματα του τάφου ( σκύφος, σαλτσιέρα ) χρονολογούν την κατασκευή του τάφου και του τύμβου, που τον καλύπτει, κατά τους πρωτοελλαδικούς ΙΙ χρόνους, δηλαδή κατά την περίοδο 2700-2400 π.χ.Οι κλιτύες του λόφου του Αμφείου έχουν διαμορφωθεί τεχνητά σε επάλληλα κωνικά άνδηρα, ώστε το όλο μνημείο να αποκτήσει κλιμακωτή μορφή πυραμίδας με τέσσερις βαθμίδες, με στόχο να είναι ορατό από μακριά ( τηλεφανές ). Ο λόφος, λοιπόν, είχε λαξευτεί ώστε να πάρει το τρίβαθμο σχήμα, στην κορυφή του οποίου χτίστηκε ο τύμβος με τον κοινό τάφο του Αμφίονα και του Ζήθου. 

Ζήθος ονομάζεται ο μεγαλύτερος κρατήρας πάνω στον δορυφόρο Θήβη του πλανήτη Δία.

Τί είναι η Τραγωδία

Τραγωδία είναι η αναπαράσταση μιας σπουδαίας και ολοκληρωμένης πράξης που περιέχει μεγαλοπρέπεια και όμορφο λόγο, μέσα στην οποία ξεχωρίζουν τα διάφορα είδη των μερών της. Εξελίσσεται με δράση κι όχι με απαγγελία και η ξιλέωση των παθών της γίνεται με τον οίκτο και το φόβο».Αυτό τον υπέροχο και μοναδικό ορισμό της τραγωδίας μας δίνει ο Αριστοτέλης στην Ποιητική του.Από λογοτεχνική άποψη, τραγωδία στη σύγχρονη έννοια είναι η υψηλή θεατρική δημιουργία, με τη δραματική αναπαράσταση της ζωής και τη σκηνική πληρότητα του λόγου, που μέσα σ’ αυτήν οι ηθικοί και κοινωνικοί νόμοι, μορφοποιημένοι σε δυνάμεις αμάχητες, πλήττουν σκληρά τον άνθρωπο, οδηγώντας τον σε πάθη δεινά και ισχυρές ψυχικές συγκρούσεις, για να βρει στο τέλος τη λύτρωση με την εξιλαστική θυσία, τον πόνο και την εξουθένωση.Η βαθιά ανατομία των χαρακτήρων, η δραματική συνάρτηση του ατόμου με το περιβάλλον και τον χρόνο, το τραγικό ξετύλιγμα της ζωής, η εσωτερικότητα του λόγου, το δυνατό φως πάνω σε πρόσωπα , ιδέες και γεγονότα, η τέλεια εγγραφή των αισθημάτων,η πιστότητα στην απόδοση των ηθικών μεταβολών είναι μερικά στοιχεία που συνθέτουν την «υψηλή» έννοια της σκηνικής δημιουργίας στην τραγωδία.Οι τραγικοί ποιητές, στη σύνθεση του διαλόγου μέσα στην αρχαία τραγωδία, επιδιώκουν με κάθε δύναμη τη συμμετρία και την αναλογία.

Οι αντίπαλες γνώμες και οι ορέξεις των ανταγωνιζόμενων προσώπων μπαίνουν ισόβαρα, σαν μια πλάστιγγα, έτσι που και μια ακόμη ροπή προς το τέλος του έργου να είναι αρκετή για να γείρει η ζυγαριά στο άλλο μέρος.Στόχος της τραγωδίας είναι η συγκίνηση, ο ψυχικός κραδασμός,που γίνεται εφικτός με την πυκνότητα και τη λυρική ουσία του λόγου, πριν απ’ όλα, κι ύστερα με τη μουσική και τον χορό. Ο λόγος βγαίνει από τα βάθη της καρδιάς και περιέχει ό,τι πιο διαλεχτό σε χρώμα και ζωή.Στην καλλιτεχνική της προέκταση -στην οποία δίνουμε ιδιαίτερη σημασία- η τραγωδία βασίζεται στη συνειδητοποίηση από το θεατή ότι τα δρώμενα μπροστά στα μάτια του είναι ένα κομμάτι από τη δική του ζωή κι ότι η τύχη τό ’φερε να εξελίσσονται εκεί που τα θέλησε ο μύθος: θα μπορούσαν να εξελίσσονται και μέσα στο σπίτι του!

Το εύρος της ελληνικής τραγωδίας είναι απέραντο τόσο, που κάθε της προέκταση και σε κάθε χώρο, ηθικό, κοινωνικό, θρησκευτικό,φιλοσοφικό, να δημιουργεί πάντα στον θεατή μια αίσθηση μεγαλείου, μια αίσθηση ότι βρίσκεται μπροστά στην αληθινή και πλήρη καλλιτεχνική δημιουργία.Ιερό χρέος κάθε Έλληνα και κάθε Ελληνίδας είναι να κάνουν κτήμα τους την υπέροχη ποιητική δημιουργία του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη.

Ευριπίδης

Ο Ευριπίδης είναι ο τρίτος μεγάλος Αθηναίος τραγικός ποιητής, γιος του Μνησάρχου ή Μνησαρχίδου και της Κλειτούς. Γεννήθηκε στη Σαλαμίνα και πέθανε στην αυλή του Αρχελάου, βασιλιά της Μακεδονίας. Τα κύρια πρόσωπα των τραγωδιών του είναι κατά προτίμηση γυναίκες για τις οποίες πολλές φορές εκφράζεται ευνοϊκά παρά τον χαρακτηρισμό του μισογύνη που του είχαν αποδώσει. Στις τραγωδίες του εισήγαγε το φιλοσοφικό πνεύμα και γι’ αυτό ονομάστηκε από σκηνής φιλόσοφος. Από μερικούς χαρακτηρίζεται σαν κήρυκας του Ελληνικού Διαφωτισμού και της ελευθερίας στη θρησκεία, τη σκέψη και την Τέχνη. Απ’ τα 88 δράματά του σωθήκαν 19 : Άλκηστις, Μήδεια, Ηρακλείδαι, Ιππόλυτος, Ανδρομάχη, Εκάβη, Ικέτιδες, Ηρακλής Μαινόμενος, Τρωάδες, Ίων, Ηλέκτρα, Ιφιγένεια εν Ταύροις, Ελένη, Φοίνισσαι, Ορέστης, Ιφιγένεια εν Αυλίδι, Βάκχαι, Ρήσος και το σατυρικό δράμα Κύκλωψ καθώς και 50 περίπου αποσπάσματα.

Άλκηστις (438 π.Χ.)
Στην Άλκηστη η ομώνυμη ηρωίδα πεθαίνει με τη θέλησή της για να σώσει τον άντρα της Άδμητο, βασιλιά των Φερών, απ’ τον Θάνατο, γιατί τη μέρα του γάμου της είχε τάξει τον εαυτό της γι’ αυτή τη θυσία για χάρη του και τώρα πρέπει να τηρήσει αυτή την παλιά υπόσχεση. Περνώντας ο Ηρακλής απ’ την πόλη φιλοξενείται στ' ανάκτορα του Αδμήτου που πενθεί. Σε λίγο μαθαίνει τον θάνατο της γυναίκας του βασιλιά κι αμέσως πάει στον τάφο της, στήνει καρτέρι στον Θάνατο και του αρπάζει την ηρωίδα. Η σκηνή του Ηρακλή έχει πολύ το κωμικό στοιχείο και γι’ αυτό υποθέτουν πως ο ποιητής μ’ αυτήν είχε αντικαταστήσει το Σατυρικό Δράμα της Τετραλογίας. Ο Άδμητος που ντροπιάστηκε με τη θυσία της γυναίκας του, αποκτάει συναίσθηση. Το υμνητικό για τη γενναία γυναίκα τραγούδι συνδυάζεται με την κριτική για την ανεπάρκεια του άντρα και γι’ αυτόν ακόμα τον λόγο προσπαθήσαν πολλοί να βρουν στο έργο σατιρικά, ακόμα και κωμικά χαρακτηριστικά.

Μήδεια (431 π.Χ.)
Η υπόθεση της Μήδειας διαδραματίζεται στην Κόρινθο που εκεί ο Ιάσονας προδίδοντας τη Μήδεια και τα παιδιά του παντρεύεται τη Γλαύκη. Η Μήδεια τότε μηχανεύεται την τρομερή εκδίκησή της. Υποκρινόμενη ότι ζητάει για τα παιδιά της χάρη απ’ τη νεαρή νύφη, της στέλνει για δώρο πέπλον καὶ πλόκον χρυσήλατον που εκείνη ανυποψίαστη τα φοράει και δηλητηριάζεται καθώς κι ο πατέρας της που πάει να τη φιλήσει. Μετά απ’ αυτό η Μήδεια σφάζει τα παιδιά της για να λυπήσει τον προδότη άντρα της και φεύγει για την Αθήνα με άρμα φτερωτών δρακόντων για να σωθεί απ’ την αντεκδίκηση του Ιάσονα. Σ’ αυτή την τραγωδία ο ποιητής περιγράφει με αριστουργηματικό τρόπο τη μανία και την αγριότητα που φέρνει στη γυναίκα η προδοσία του άντρα. . .
. . . γυνη γαρ ταλλα μὲν φοβου πλέα
ὅταν δ’ ες ευνην ηδικημένη κυρη ουκ εστιν αλλη φρην μιαιφονωτερα (στ. 263).

Ηρακλείδαι (430-422 π.Χ.)
Ο Ιόλαος (ανιψιός της αδερφής του Ηρακλή) καταφεύγει με τη μητέρα του Ηρακλή Αλκμήνη και τα παιδιά του στην Αθήνα γιατί ο αέναος εχθρός Ευρυσθεύς τους καταδιώκει. Ο βασιλιάς της Αθήνας Δημοφών, γιος του Θησέα, αρνιέται να τους παραδώσει στον Ευρυσθέα και τους σώζει μ’ ένα θλιβερό ωστόσο αντίτιμο : τη θυσία της Μακαρίας, μιας απ’ τις κόρες του Ηρακλή. Με ηρωισμό αντάξιο του πατέρα της, η κοπέλα όταν έμαθε τον χρησμό ότι χάριν της νίκης πρέπει να θυσιαστεί ευγενής παρθένα, δέχεται τη μοίρα της και προσφέρεται για τη θυσία. Μετά απ’ αυτό ορμήσαν εναντίον του εχθρού, πιάνουν τον Ευρυσθέα και τον φέρνουν μπροστά στην Αλκμήνη που τον απειλεί να τον θανατώσει. Ο Ευρυσθεύς όμως δεν την παρακαλεί καθόλου για να σωθεί και προφητεύει την αχαριστία των Ηρακλειδών και τη μελλοντική εκστρατεία τους ενάντια στην Αθήνα, δηλαδή τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Οι Ηρακλείδαι διδαχτήκαν για να καταδειχτεί η αχαριστία των Δωριέων της Πελοποννήσου που αν και καυχιόνταν πως ήσαν απόγονοι του Ηρακλή κινήσαν τον πόλεμο κατά των Αθηναίων που σώσαν τα παιδιά του ήρωα απ’ τον διωγμό του Ευρυσθέα.

Ιππόλυτος (438-428 π.Χ.)
Ο Ιππόλυτος ονομάζεται και Στεφανηφόρος ή Στεφανίας απ’ το στεφάνι που προσφέρει στην Άρτεμη τιμώντας την σαν θεά της παρθενικής αγνότητας. Το γεγονός αυτό ανάβει την οργή της περιφρονημένης Αφροδίτης που για την καταστροφή του εμπνέει στη μητρυιά του Φαίδρα φοβερό έρωτα γι’ αυτόν. Κι ενώ εκείνη υποφέρει πολύ απ’ το πάθος της αυτό αλλά το κρατάει μυστικό, η τροφός της το αποκαλύπτει στον Ιππόλυτο κινώντας τη φρίκη του για την κακοήθεια του γυναικείου φύλου. Τότε η Φαίδρα ντροπιασμένη απαγχονίζεται αφού προηγουμένως διαβάλλει τον Ιππόλυτο στον πατέρα του Θησέα που απ’ την κατάρα του βρίσκει τραγικό θάνατο. Όμως μετά τον θάνατό του η Άρτεμις αποκαλύπτει την αθωότητα κι την αγνότητά του. Το δράμα δεν άρεσε λόγω της υπόθεσής του στο πολύ κοινό της Αθήνας κι ο Αριστοφάνης συχνά (Θεσμοφοριάζουσαι 153, 547, Βάτραχοι 1043) το κακίζει.

Ανδρομάχη (430-417 π.Χ.)
Η Ανδρομάχη, είναι το δράμα της χήρας τους Έκτορα που ο γιος του Αχιλλέα, ο Νεοπτόλεμος, την έφερε σαν λάφυρο στην πατρίδα του και την κράτησε σαν παλλακίδα του αφού έκανε έναν γιο μαζί της, τον Μολοσσό. Η Ερμιόνη, η νόμιμη σύζυγος, θέλει να τη σκοτώσει, κι ενώ ο άντρας της απουσίαζε την προσκαλεί μαζί με τον πατέρα της τον Μενέλαο απ’ τη Σπάρτη επιδιώκοντας έτσι το φόνο της. Η Ανδρομάχη που καταλαβαίνει τον σκοπό της Ερμιόνης αφού έκρυψε τον γιο της σε μέρος ασφαλές, ή ίδια κατέφυγε στο ιερό της Θέτιδας. Ο Μενέλαος όμως που βρήκε τον κρυμμένο γιο της Ανδρομάχης Μολοσσό την απειλεί πως θα τον σκοτώσει αν εκείνη δεν βγει απ’ το ιερό. Έτσι αναγκαστικά η Ανδρομάχη βγαίνει κι ο μεν Μενέλαος προσπαθεί να την σκοτώσει ενώ η Ερμιόνη θέλει να σκοτώσει τον γιο της Μολοσσό. Παρουσιάζεται όμως ο Πηλέας και την μεν Ανδρομάχη με το γιο της τη σώζει τον δε Μενέλαο τον αναγκάζει να φύγει. Η Ερμιόνη μετά απ’ αυτό πέφτει σε τρομερή απελπισία γιατί φοβάται την τιμωρία του Νεοπτόλεμου. Έρχεται όμως ο Ορέστης και την παίρνει μαζί του αφού προηγουμένως την αρραβωνιάστηκε. Την τραγωδία τη μιμήθηκε κι ο Ρακίνας το 1667.

Εκάβη (430-425 π.Χ.)
Η Εκάβη η άλλοτε βασίλισσα της Τροίας, αφού την απήγαγαν δοκιμάζει και νέες συμφορές. Οι Αχαιοί παίρνουν την κόρη της Πολυξένη και τη θυσιάζουν στον τάφο του Αχιλλέα. Μετά όμως από λίγο τα κύματα εκβράζουν τον νεκρό του Πολύδωρου που με πολλούς θησαυρούς ο Πρίαμος είχε εμπιστευτεί στον φίλο του Πολυμήστορα, βασιλιά της Θράκης. Η Εκάβη τότε αφού προσκάλεσε στη σκηνή της αιχμαλωσίας της τον δολοφόνο του γιου με τα παιδιά του, αυτά τα σκοτώνει κι εκείνον τον τυφλώνει. Το δράμα αποτελείται από δυο μέρη:
1. Η θυσία της Πολυξένης.
2. Η εκδίκηση που παίρνει η Εκάβη απ’ τον Πολυμήστορα για το φόνο του Πολύδωρου.

Τα δυο μέρη του δράματος συνδέει μόνο το πρόσωπο της Εκάβης. Παρά την ατεχνία αυτή (που συμβαίνει και στην Ανδρομάχη), αυτό το δράμα είχε μεγάλη επιτυχία κι άσκησε μεγάλη επίδραση στους μεταγενέστερους για τρεις λόγους:
1. Οι συγκλονιστικές σκηνές του.
2. Οι ζωηροί χαραχτήρες του.
3. Τα ιδιαίτερα σκηνικά μέσα που μεταχειρίστηκε.
Ο Ρωμαίος Έννιος, ο Ημιέλλην, όπως λεγόταν, έγραψε ένα παρόμοιο δράμα.

Ικέτιδες (422 π.Χ.)
Στις Ικέτιδες οι Θηβαίοι δεν επιτρέπουν την ταφή των Αργείων στρατηγών που πέσαν στη Θήβα. Τότε ήρθαν στον βασιλιά της Αθήνας Θησέα η μανάδες των νεκρών σαν Ικέτιδες κι αυτός αφού επιτέθηκε στους Θηβαίους και τους νίκησε πήρε τους νεκρούς και τους φέρνει στην Ελευσίνα όπου και καίγονται. Την Ευάδνη όμως, τη γυναίκα του Καπανέα, την πιάνει μανία και πέφτει κι αυτή στη φωτιά όπου καίγεται ο άντρας της.
Η τραγωδία αυτή χαρακτηρίστηκε Εγκώμιον των Αθηνών κι έχει την ίδια υπόθεση με το χαμένο δράμα του Αισχύλου Ελευσίνιοι. Η παράσταση αυτού του δράματος θα ήταν πολύ θεαματική με τις φωτιές που ανάβαν στη σκηνή, με τις τεφροδόχους που κρατούσαν τα παιδιά των 7 στρατηγών, με την ξαφνική μανία που πιάνει την Ευάδνη και πέφτει στη φωτιά. Όλα αυτά γεμίζαν το θέατρο από τρόμο κι έκπληξη.

Ηρακλής μαινόμενος (415 π.Χ.)
Ο Ηρακλής μαινόμενος είναι ένα δράμα που μόνο τη φρίκη μπορεί να προξενήσει. Ο Λύκος που έγινε τύραννος της Θήβας πρόκειται να σκοτώσει τα παιδιά του Ηρακλή ενώ εκείνος απουσιάζει. Ξαφνικά όμως ο Ηρακλής παρουσιάζεται τα σώζει και σκοτώνει τον τύραννο. Σε λίγο η Λύσσα του μεταδίδει μανία κι ο ίδιος σκοτώνει τα παιδιά του που είχε σώσει, νομίζοντας πως σκοτώνει τα παιδιά του Ευρυσθέα. Όταν ο Ηρακλής, έχοντας συνέλθει απ’ την τρέλα του, είναι έτοιμος να δώσει τέλος στη ζωή του, ο Θησεύς του υπόσχεται καταφύγιο στην Αθήνα και του προσφέρει στήριγμα σε μια ζωή που δεν μπορεί να υπολογίζει στη βοήθεια των θεών. Η θαρραλέα απόφαση του Θησέα κι η καρτερία του Ηρακλή μπροστά στη δυστυχία του κάνουν δυνατή την αποδοχή αυτής της επιλογής.

Τρωάδες (415 π.Χ.)
Το έργο διαδραματίζεται στην Τροία, στο στρατόπεδο με τις αιχμάλωτες γυναίκες της Τροίας που ύστερα απ’ την πτώση της πατρίδας τους αντιμετωπίζουν τη μεταφορά τους στην Ελλάδα και τη σκλαβιά. Είναι το πιο άτεχνο απ’ τα δράματα του τραγικού, στο οποίο παρουσιάζονται φριχτές σκηνές : η άλωση της Τροίας, η διανομή των αιχμαλωτίδων στους νικητές, η θυσία της Πολυξένης, το γκρέμισμα του Αστυάνακτα, παιδιού της Ανδρομάχης, απ’ το τείχος κι η πυρπόληση της πόλης. Πολλοί πιστεύουν πως το τέλος του δράματος όπου γίνεται η τιμωρία των νικητών, όπως έχει προαναγγελθεί στον πρόλογο, δεν έχει σωθεί ολόκληρο.

Ίων (414 – 413 π.Χ. ή 419 – 418 π.Χ.))
Η Κρέουσα, η κόρη του Ερεχθέα, γέννησε απ’ τον Απόλλωνα έναν γιο, τον Ίωνα που τον εγκατέλειψε στην Ακρόπολη. Αυτόν τον βρήκε ο Ερμής και τον έφερε στους Δελφούς. Εκεί ανατράφηκε απ’ την Πυθία κι έγινε νεωκόρος του Απόλλωνα. Η Κρέουσα αργότερα πήρε γι’ άντρα της τον Ξούθο που συμμάχησε με τους Αθηναίους κι έγινε βασιλιάς. Απ’ αυτόν τον γάμο δεν γεννήθηκε κανένα παιδί και γι’ αυτό ο Ξούθος έρχεται στους Δελφούς για να ρωτήσει τον θεό. Ο Απόλλωνας θέλει απ’ την αρχή να κάνει βασιλιά της Αθήνας τον γιο του απ’ την Κρέουσα, τον Ίωνα, χωρίς όμως να φανεί πως είναι πατέρας του. Ο Ξούθος παίρνει χρησμό ότι εκείνον που θα συναντήσει βγαίνοντας απ’ τον ναό είναι γιος του που γεννήθηκε απ’ άλλο γάμο, πριν ακόμα πάρει για γυναίκα του την Κρέουσα. Ο Ξούθος συναντάει πρώτο τον Ίωνα, τον γιο του Απόλλωνα. Σ’ αυτόν φανερώνει τον χρησμό κι ο Ίων χαίρεται μεν γι’ αυτό αλλά ρωτάει να μάθει ποια είναι η μητέρα του. Μετά την ψεύτικη αυτή αναγνώριση κι έναν διάλογο χωρίς αποτέλεσμα ο Ίων πείθεται με δόλο ν’ ακολουθήσει τον Ξούθο και να έρθει στ’ ανάκτορα της Αθήνας. Η Κρέουσα το μαθαίνει και θέλει να τον δηλητηριάσει, νομίζοντας τον Ίωνα σαν γιο του Ξούθου από προηγούμενο γάμο. Στο τέλος όμως αναγνωρίζεται σαν γιος της κι η Αθηνά αποκαλύπτει τον Απόλλωνα για πατέρα του ενώ τη συμβουλεύει να τον εγκαταστήσει στο θρόνο.

Ηλέκτρα (413 π.Χ.)
Την Ηλέκτρα παντρεύει ο Αίγισθος, μετά από παράκληση της Κλυταιμνήστρας, μ’ έναν φτωχό χωρικό γεωργό και τον βοηθάει στις βαριές αγροτικές δουλειές. Γυναίκες απ’ τις Μυκήνες ήρθαν στην καλύβα της και την παρακαλούσαν να πάρει μέρος σε γιορτή που γινόταν στο Άργος για να τιμηθεί η Δήμητρα. Η ηρωίδα όμως έχοντας πένθος και βαρύ ψυχικό πόνο δεν μπορεί να συμμετέχει σε γιορτές. Εκεί ήρθε στη συνέχεια ο Ορέστης με τον Πυλάδη κι αφού γίνεται η αναγνώρισή τους με την οδηγία του Πυλάδη ο Ορέστης σκοτώνει τον Αίγισθο στους αγρούς και τη μητέρα του στην καλύβα της αδερφής του. Στο δράμα αυτό ο ποιητής παρωδεί άτεχνα κι άκαιρα σκηνές απ’ τις Χοηφόρες του Αισχύλου.

Ιφιγένεια εν Ταύροις (413 π.Χ.)
Στην Ιφιγένεια εν Ταύροις η σκηνή διαδραματίζεται στη Σκυθία που ο Ορέστης κι ο Πυλάδης πηγαίνουν για να πάρουν το ξόανο της Άρτεμης, γιατί μετά τον φόνο της μητέρας του τον Ορέστη τον έπιασε μανία. Τότε πήρε χρησμό απ’ τον Απόλλωνα, ότι τότε μόνο θ’ απαλλαγεί απ’ τη μανία αυτή όταν το ξόανο της θεάς απ’ τη Χώρα των Ταύρων το μεταφέρει στην Αττική. Όμως τους πιάνουν οι βάρβαροι και τους οδηγούν στην ιέρεια της θεάς για θυσία γιατί σύμφωνα με τον νόμο τους θυσιάζονταν στη θεά όλοι όσοι πηγαίναν εκεί. Ιέρεια όμως της Άρτεμης ήταν η αδερφή του Ορέστη Ιφιγένεια. Αδερφός κι αδερφή αναγνωρίζονται και με τέχνασμα της Ιφιγένειας έχοντας και την προστασία της Αθηνάς δραπετεύουν από κει παίρνοντας μαζί τους και το ξόανο της θεάς. Στην τραγωδία αυτή κι η πλοκή είναι έντεχνη κι η αναγνώριση φυσική. Οι χαραχτήρες των προσώπων είναι ευγενείς και το ήθος της ηρωίδας τόσο αγνό και σεμνό που ακόμα κι οι βάρβαροι τη σέβονται. Ο ποιητής έκανε πολύ καλά που προφύλαξε την ιέρεια απ’ το μίασμα της ανθρωποθυσίας, γιατί αυτή μόνο έρραινε τα θύματα κι άλλοι τα σφάζαν. Πάνω απ’ όλα όμως είναι συγκινητικό το επεισόδιο που οι δυο ευγενείς φίλοι αμιλλώνται ποιος στη θέση του άλλου θα θυσιαστεί.

Ελένη (412 π.Χ.)
Στο δράμα αυτό ο Πάρις στην Τροία αντί για την αληθινή Ελένη πήρε μαζί του το είδωλό της. Αυτό μετά την άλωση της πόλης πήρε ο Μενέλαος αλλά στην περιπλάνησή του στην Αίγυπτο βρίσκει εκεί την αληθινή Ελένη που ο βασιλιάς της χώρας Θεοκλύμενος με τη βία ζητούσε σε γάμο. Η ηρωίδα όμως του ξέφυγε με διάφορα τεχνάσματα που σκέφτηκε η ίδια και πραγματοποίησε ο Μενέλαος. Η Ελένη θεωρήθηκε πρότυπο συζυγικής πίστης και σεμνότητας κι ο χαραχτήρας της Θεονόης, αδερφής του εκεί βασιλιά αγνός και φιλάνθρωπος. Αναγνώριση, δόλος, σκευωρία, απαγωγή είναι τα στοιχεία του έργου. Σ’ όλα αυτά κυρίαρχοι είναι οι θεοί, αλλά κι η τυφλή Τύχη, η σύμπτωση. Ειρωνεία κι αποστασιοποίηση κι ακόμα η φαντασία του παραμυθιού είναι τα χαρακτηριστικά του δράματος που είχε να παρουσιάσει στο κοινό μια άλλη Ελένη.

Φοίνισσαι (411-408 π.Χ.)
Αι Φοίνισσαι ονομαστήκαν έτσι απ’ το Χορό τους κι έχουν την ίδια υπόθεση με τους Επτά επί Θήβας του Αισχύλου αλλά με μεγαλύτερη έκταση και μεγάλη ποικιλία, γι’ αυτό κι η ενότητα της τραγωδίας γίνεται χαλαρή. Το δράμα αυτό έχει πολύ τραγικό στοιχείο όπως η νεότερη δραματουργία, γιατί πρώτα αποφασίζει τον εαυτό του υπέρ της πατρίδας ο γιος του Κρέοντα, Μενοικεύς, μετά σκοτώνονται οι στρατηγοί των πολιορκητών και μετά απ’ αυτούς αλληλοσκοτώνονται σε μονομαχία τα δυο αδέρφια και πάνω τους αυτοκτονεί η μητέρα τους. Στη συνέχεια η Αντιγόνη μη υπακούοντας στη διαταγή του Κρέοντα να μην ταφεί ο νεκρός του Πολυνείκη τον κηδεύει κι έπειτα φεύγει οδηγώντας τον τυφλό πατέρα της Οιδίποδα στην εξορία που καταδικάστηκε.

Ορέστης (408 π.Χ.)
Ο Ορέστης αφού καταδικάστηκε σε θάνατο απ’ τους Αργείους για μητροκτονία, εγκαταλείφθηκε αβοήθητος απ’ τον θείο του Μενέλαο που απ’ αυτόν περίμενε βοήθεια. Αυτό έγινε αιτία να εξαγριωθεί και θέλοντας να πάρει εκδίκηση απειλεί να σκοτώσει την Ερμιόνη, την κόρη του Μενέλαου. Αλλά με διαταγή του Απόλλωνα τελικά την παντρεύεται. Το τέλος είναι κωμικό κι ο ασταθής χαραχτήρας του Μενέλαου εκφράζει το ευμετάβολο της βούλησης των Σπαρτιατών. Ο Ορέστης είναι η τελευταία τραγωδία που ο Ευριπίδης παρουσίασε στην Αθήνα.

Ιφιγένεια εν Αυλίδι (406 π.Χ.)
Στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι η υπόθεση διαδραματίζεται στην ομώνυμη πόλη όπου ο Αγαμέμνων στέλνει και καλεί την κόρη του λέγοντάς της ότι θα την παντρέψει με τον Αχιλλέα, ενώ στην πραγματικότητα θα την θυσιάσει στην Άρτεμη που είναι οργισμένη με τον βασιλιά κι εμποδίζει τον απόπλου του στόλου. Σε λίγο η Κλυταιμνήστρα κι η Ιφιγένεια φτάνουν χαρούμενες, αλλά μ’ έκπληξη βλέπουν τον βασιλιά σκυθρωπό. Όταν μαθαίνουν την αλήθεια απ’ τον γέρο υπηρέτη, η μεν Κλυταιμνήστρα ικετεύει τον Αχιλλέα να σώσει την κόρη της η δε Ιφιγένεια τον πατέρα της να μην τη θυσιάσει. Ο Αχιλλέας φαίνεται πρόθυμος να εμποδίσει τη θυσία αλλά ο Αγαμέμνων διστάζει, γιατί ο στρατός εξαγριώνεται κι απαιτεί τη θυσία που είναι η μόνη λύση να εξευμενιστεί η Άρτεμις και να επιτρέψει τον απόπλου. Κι ενώ τα πράγματα περιπλέκονται κι επιτείνουν την αγωνία του θεατή, η μεγαλόψυχη κι ευγενής Ιφιγένεια δίνει την ποθούμενη λύση γιατί παραδίνει τον εαυτό της με τη θέλησή της για θυσία υπέρ της Ελλάδας. Πρέπει να σημειώσουμε πως το δράμα αυτό δεν έφτασε σε μας έτοιμο για παράσταση απ’ τα χέρια του ποιητή. Στα γνωστά και πρωτότυπά του μέρη έχει σκηνές που μπορούν να παραβληθούν με την Εκάβη και τη Μήδεια.

Βάκχαι (405 π.Χ.)
Αι Βάκχαι που περιγράφεται η ενθουσιώδης κι οργιαστική λατρεία του Βάκχου παρουσιαστήκαν απ’ τον γιο του μετά τον θάνατό του. Παρόμοιο θέμα είχε πραγματευτεί κι ο Αισχύλος στον Πενθέα του και φαίνεται πως ο νεότερος Ευριπίδης διασκεύασε το ίδιο αυτό δράμα στο τέλος. Έτσι μπορεί να εξηγηθεί η μεγάλη μεταστροφή του ποιητή προς τη θρησκεία που παρατηρείται σ’ αυτό. Στο δράμα αυτό ο βασιλιάς της Θήβας Πενθέας θέλει να εμποδίσει την εισαγωγή της λατρείας του Βάκχου, όμως κυριεύεται από τρέλα και μέσα σε μια δαιμονική έκσταση, σκοτώνεται και κομματιάζεται απ’ τη μητέρα του, την Αγαύη που με τη σειρά της κι αυτή κυριεύεται από μανία.

Κύκλωψ (408 π.Χ. ;)
Ο Κύκλωψ είναι Σατυρικό Δράμα κι η υπόθεσή του είναι απ’ την Οδύσσεια (Ραψ. ι), όπου ο Οδυσσέας τύφλωσε τον Κύκλωπα. Τον Χορό του δράματος αποτελούν οι Σάτυροι με Κορυφαίο τον Σειλινό και παρασταίνουν τους δούλους του Κύκλωπα που αφού τον τυφλώνει ο Οδυσσέας τους σώζει. Είναι το μοναδικό Σατυρικό Δράμα που έχει διασωθεί ολόκληρο και το μοναδικό, θα μπορούσε να πει κανείς, δράμα του Ευριπίδη με θέμα καθαρά απ’ τον Όμηρο.

Ρήσος (405 π.Χ.)
Η υπόθεσή του είναι παρμένη απ’ την Ιλιάδα (Ραψ. Κ). Ο Δόλων που βγήκε να κατασκοπεύσει το στρατόπεδο των Ελλήνων σκοτώνεται απ’ τον Διομήδη και τον Οδυσσέα καθώς κι ο Ρήσος που ήρθε για βοήθεια των Τρώων. Ο Ρήσος είναι τραγωδία που οι αρχαίοι κι οι νεότεροι διαφωνούν αν είναι του Ευριπίδη ή είναι έργο του 4ου αιώνα που ανήκει κι η Μήδεια του Νεόφρονα. Είναι ένα έργο μικρό σ’ έκταση, χωρίς πρόλογο, με ωραία λυρικά κομμάτια στα χορικά του, δίχως όμως κανέναν προβληματισμό.

Συρακούσες Tο Mεγαλύτερο Eλληνιστικό Kέντρο

0ι Συρακούσες, το μεγαλύτερο ελληνιστικό κέντρο στη Δύση, ήτανε ως την κυριαρχία των Αράβων μία από τις μεγαλύτερες και ωραιότερες πόλεις της αρχαίας Ελλάδας.Από αυτό το παρελθόν ανήκουν τα παραμείναντα αξιοθέατα, θέατρο, το αρχαίο αμφιθέατρο, η περιοχή του Ευρίαλου.Τον 3ο π.Χ. αιώνα περικλείονταν οι Συρακούσες από 27 χιλιόμετρα τείχη και είχε πληθυσμό ως λέγεται περίπου 500.000 έως ενός εκατομμυρίου κατοίκους, σήμερα είναι οι Συρακούσες μία πόλη με 120.000 - 125.000 κατοίκους.0ταν οι Συρακούσες βρισκότανε στην κορυφή της δύναμής της εθεωρούντο και ήτανε πραγματικά η Νέα Υόρκη της Μεγάλης Ελλάδας, ενώ η Αθήνα δεν ξεπερνούσε τότε τις 140.000 κατοίκους.Πολύ πιο μπροστά από την Ρώμη ή την Αλεξάνδρεια είχαν ανεβεί οι Συρακούσες σε παγκόσμια πόλη και συγκέντρωναν πλούτο και επιρροή. ΄0πως αναφέρει ο Θουκυδίδης η επιθυμία της Αθήνας ήτανε να κυριεύσει όλη τη Σικελία.Ποτέ πρωτύτερα και πουθενά οι Έλληνες δεν έφθασαν τόσο πλησιέστερα στην αυταπάτη μιας αυτοκρατορίας , που για πολύ χρόνο θα μπορούσε να κυριαρχήσει τη Μεσόγειο. Και όμως δώρισαν αυτή την πιθανότητα ευκαιρίας σε άλλους, εξαιτίας των μακροχρόνιων φιλονικιών και αγώνων δύναμης μεταξύ τους.

0 επισκέπτης αναμένει ένα μεγάλο πλούτο σε αρχαιολογικά ευρήματα και ερείπια και θα ήθελα να προτείνω στο περίπατο των Συρακουσών τους πιο κάτω αρχαιολογικούς θησαυρούς . Κατ΄ αρχάς το Μουσείο Paolo Orsi, ένας σημαντικός αρχαιολόγος που περιέγραψε πολλές γνώσεις σε σχέση με τα αρχαίο πολιτισμό, κυρίως στη Σικελία. Σε αυτό το Μουσείο βρίσκονται 15.000 ευρήματα, και άλλα 5.000 περιμένουν την αποπεράτωσή τους για τον δεύτερο όροφο. 0 Giuseppe Voza, προτείνει να επισκεφθεί το Μουσείο με τις σκέψεις, ότι εδώ μπορεί να κάνει κανείς συγκρίσεις με το παρελθόν, για να καταλάβει κανείς τον τρόπο ζωής και εργασίας, που είναι η επίκαιρη βάση της σημερινής μας ζωής. Αυτό το Μουσείο πλημμυρισμένο από ατμόσφαιρα εξηγεί την ανθρώπινη περιπέτεια στην Ανατολική Σικελία και περιέχει τα εξής τμήματα: Προϊστορία, Προϊστορία, ελληνική αποίκηση στη Ανατολή Σικελία. Συρακούσες με την ελληνιστική αποίκηση στο κέντρο βάρους και τις θυγατρικές αποικίες. Εδώ παρουσιάζονται ευρήματα προ 20.000 ετών και κλείνουν με ελληνιστική εποχή ως τον 3ο π.Χ. αιώνα. Μετά ακολουθεί η Ρωμαϊκή και Χριστιανική εποχή.

Πάρα πολύ ενδιαφέρουσα είναι η Ορτυγία, η πρώτη βάση της εποίκησης, η παλιά πόλη με στενούς δρόμους και στυλ μπαρόκ και την Μητρόπολή της, που στηρίζεται πάνω στο δωρικό ναό της θεάς Αθηνάς και αποτελεί έναν από τους τρεις ναούς της νίκης εναντίον των Καρχηδονίων το 480 π.Χ. στην Ιμέρα. Ο ναός της Αθηνάς με 40 κίονες και από το 640 μ.Χ. μετετράπη σε χριστιανική Μητρόπολη και άλλαξε πολλές φορές το αρχιτεκτονικό πρόσωπό της. Επίσης πλησιέστερα βρίσκεται το Μουσείο των κερμάτων με ιστορική ανασκόπηση από τον 6. π.Χ. αιώνα και θεωρείται παγκοσμίας σημασίας. 0ι άλλοι δύο ναοί μετά τη νίκη του 480 π.Χ. είναι: το Ολύμπιον του Ακράγαντα και ο δωρικός ναός της Ιμέρα.

Επίσης από τα αξιοθέατα ο ναός του Απόλλωνα, ο αρχαιότερος δωρικός ναός, κοντά στην πλατεία Piazza Pancali βρίσκονται ερείπια του ναού που χτίστηκε το 565 π.Χ. και της Άρτεμης, από τους αρχαιότερους δωρικούς ναούς της Σικελίας από το 570 π.Χ., το αρχαιολογικό πάρκο και το αρχαιολογικό Μουσείο, η πηγή της Αρέθουσας στην Ορτυγία των Συρακουσών, εκείνο το ζωντανό κέντρο συνάντησης των Συρακούσιων στη παραλία της Ορτυγίας και παραπλεύρως στις καφετέριες, που είναι σαν υποχρεωτική επίσκεψη εντοπίων και ξένων και σήμερα, επίσης πρέπει να επισκεφτούμε το ναό του Ολυμπίου Διός, τα περιβόητα λατομεία και τις κατακόμβες στην περιοχή της Νεάπολης...
 
Γύρω στα 735 π.Χ. ίδρυσε μία ομάδα από Κορίνθιους αποίκους όπως είναι γνωστό την αποικία κάτω από την καθοδήγηση του Αρχεία στο μικρό νησάκι Ορτυγία, που χωρίζεται με δύο λιμανάκια.Η Αρέθουσα βρίσκεται στο μεγάλο λιμάνι.Το νησί ήτανε κατοικημένο από τον 14 π.Χ. αιώνα, που οι κάτοικοί του σε αγώνα με τους Έλληνες ηττήθηκαν και εξεδιώχθησαν. 0ι Έλληνες άποικοι ονόμασαν την νέα αποικία Συρακούσια, λόγω το ότι υπήρχε πλησιέστερα ένα τέλμα-έλος και στην γλώσσα των πρώτων κατοίκων λέγεται Σύρακκα. Το μικρό νησάκι αντίθετα έδωσαν το αρχαίο όνομα της Δήλου, το τόπο γεννήσεως των θεϊκών διδύμων Άρτεμη και Απόλλων:Ορτυγία. 0ι Συρακούσες δεν ήτανε μόνο το οικονομικό και πολιτικό κέντρο, αλλά επίσης και το επιστημονικό και πολιτιστικό κέντρο της αρχαίας Σικελίας. Στο παλάτι των τυράννων, που κατά χρονικά διαστήματα δεν κυριαρχούσαν μόνο τη Σικελία, αλλά επίσης και τις περισσότερες ελληνικές πόλεις-κράτη στην Nοτιο-ιταλική στερεά, συναντιόνταν οι φιλόσοφοι και ποιητές του συνολικού ελληνικού κόσμου.
 
Ο Πλάτων εδώ απέτυχε με την προσπάθειά του για ένα ιδανικό κράτος, ο Αισχύλος έφερε εδώ στη Σικελία και όχι στην Αθήνα πολλά δράματά του μπροστά στους θεατές. Το αρχαίο θέατρο των Συρακουσών από τον 5.π.Χ. αιώνα έχει θέσεις για 15.000 θεατές και έχει σκαλιστεί πάνω στη βραχώδη περιοχή. Είναι περίφημο για την ωραία του θέα στην κάτωθεν επεκτεινόμενη πόλη, του λιμένα, την Ορτυγία και το Ιόνιο Πέλαγος, καθώς και για τις θαυμάσιες όψεις φωτογράφησης της δύσεως του ηλίου. Κατά την αρχαιότητα στο θέατρο παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά πλείστα έργα των μεγαλυτέρων δραματικών συγγραφέων της εποχής, όπως του Επιχάρμου, του Ευριπίδους, του Αισχύλου κ.α.Το 472 π.Χ. εδώ παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά οι Πέρσες του Αισχύλου...Ακόμα και σήμερα τον Μάιο και Ιούνιο είναι τόπος κλασσικών δραμάτων και θεατρικών έργων. Παραπλεύρως του αρχαίου ελληνικού θεάτρου των Συρακουσών βρίσκονται τα περίφημα Λατομία. Latomia del Paradiso, και είναι σήμερα η μεγαλύτερη επισκεπτόμενη περιοχή, όπου σήμερα βλέπει κανείς έναν παραδεισένιο κήπο, εδώ όπου οι Συρακούσες προετοίμαζαν στους αιχμαλώτους την κόλαση.
 
Εδώ κατέληξε η τύχη 7.000 Αθηναίων (εφτά χιλιάδες) αιχμαλώτων μετά την αποτυχημένη μάχη στον ελληνικό αδελφικό, που μεταφέρθηκε στις Συρακούσες, με τον ενθουσιώδη υποστηριχτή μίας επέμβασης του Αλκιβιάδη και με την ευκαιρία εκφράστηκε με κοροϊδευτικές παρατηρήσεις γύρω από την αναξιοπιστία του μικτού πληθυσμού των Σικελιανών πόλεων( Finley,S.94) και ως είναι γνωστός ως πελοποννησιακός πόλεμος του 413 π.Χ., σε εκείνο το στίγμα της « ελληνο-ελληνικής» μαύρης ιστορίας, που επισκέπτονται σήμερα τα λατομεία, τον παραδεισένιο κήπο χιλιάδες τουρίστες από όλον τον κόσμο. Εδώ στα Λατομεία έλειωσαν, όπως περιγράφει ο μεγάλος ιστορικός της αρχαιότητας Θουκυδίδης, σε πλήθος στους βαθιές επεξεργασμένους στενούς χώρους στριμωγμένοι, υποφέροντας κατά πρώτον από τις ακτίνες του ήλιου και την πνιχτική ζέστη, γιατί έλειπε μία σκεπή. Οι νύχτες ήτανε απεναντίας φθινοπωρινές και ψυχρές, ένεκα τούτου είχανε ως επακόλουθα οι καιρικές αλλαγές ασθένειες. Εξαιτίας της στενότητας έπρεπε να λαβαίνουν χωράν όλες οι αναγκαιότητες των αιχμαλώτων στον ίδιο τόπο και τα πτώματα βρισκότανε το ένα πάνω στο άλλο. Εκεί υπήρχαν θάνατοι, όχι μόνο διαμέσου τραυματισμών κατά την εργασία στα μάρμαρα, παρά επίσης και από τις διαφορετικές καιρικές αλλαγές και άλλα περιστατικά. Οι μυρωδιές ήτανε ανυπόφορες, πείνα και δίψα τους βασάνιζε, υπήρχε για οχτώ μήνες μόνο μία κοτύλη 1/4 λίτρο νερό και δύο κοτύλες ψωμί για κάθε άνδρα.
 
Εκεί στα λατομεία των Συρακουσών μας έρχονται άθελα αλλά νοερά και πικραμένα οι περιγραφές του ιστορικού μας Θουκυδίδη, που περιγράφει τη βραδύ αγωνία θανάτου των Αθηναίων αιχμαλώτων μετά την καταστροφή του στόλου στην λεκάνη Porto Grande... Σ΄ αυτά τα λατομεία που βλέπουμε μπροστά μας μεταχειριζότανε οι Συρακούσιοι τους αιχμαλώτους τους με τον φοβερότερο τρόπο, πάντα εκτεθειμένοι κάτω από τον ουρανό, ενδιάμεσα από τους απόκρημνους πέτρινους τείχους, στενούς διαδρόμους, υπέφεραν κάτω από τη ζέστη και τον ήλιο του καλοκαιριού, το κρύο του φθινοπώρου και του χειμώνα, και ήτανε εκτιθέμενοι σε όλες τις ασθένειες, χωρίς καμιά βοήθεια.

Δεν υπήρχε καμιά θέση, για να ικανοποιήσουν τις αναγκαιότητές τους, συγκεντρωνότανε τα πτώματα των νεκρών και ετοιμοθάνατων το ένα επάνω στο άλλο και ολόκληρη η ζώνη ήτανε εκτεθειμένη σε μία τερατώδη κακοσμία-βρόμα.Πολλοί αιχμάλωτοι πωλήθηκαν ως σκλάβοι, άλλοι πάλι σώθηκαν γιατί γνώριζαν την ποίηση. Ήτανε μία από τις λυπηρότερες σελίδες της Σικελιανής ιστορίας, αυτός ο βιασμός των άοπλων ανθρώπων, ως εκδίκηση για μία πολιορκία που διάρκεσε δύο χρόνια.
Κρεμαστοί κήποι πάνω σε γκρεμισμένους βράχους από τις οποίες έχει βγαλθεί οικοδομική ύλη χτυπώντας από τους αιχμάλωτους για την ανοικοδόμηση της πόλης του σχεδόν ενός εκατομμυρίου. Η σημερινή επίσκεψή μας και η πυκνή τροπική βλάστηση, ο παραδεισένιος κήπος με την ποικιλία της βλάστησης, επίσης και στο βάθος ακόμα, δυσκολευόμαστε πάρα πολύ τώρα να παρουσιάσουμε στις σκέψεις μας, έστω για λίγο την φοβερή φυλακή... Η ψύχρα, ο δροσερός αέρας χτυπάει στα πρόσωπα των επισκεπτών εναλλακτικά στον περίπατο προς το βάθος των κοιλωμάτων που ανοίχτηκε με το σπάσιμο των πετρωμάτων διαμέσων των αιχμαλώτων.
 
Στη βορειοδυτική γωνία των Λατομείων-Latomia del Paradiso ανοίγει το αυτί του Διονυσίου-Orecchio di Dionisio, τεχνητό κοίλωμα από 65 μέτρα μάκρος, 5-11 μέτρα βάρδος και 23 μέτρα ύψος που προς τα πίσω είναι σαν ένα αιχμηρό τόξο. Το όνομα το έλαβε το 1586 από τον ζωγράφο Caravaggio σε μία επίσκεψή του στις Συρακούσες... παρακινημένος δια του ανοίγματος στους βράχους, που είναι παρόμοιου του ανθρώπινου αυτιού και λόγω του ακουστικού φαινομένου, όπου κάθε θόρυβος γίνεται μεγαλύτερος κατά 42 φορές και μ΄ αυτό δικαιολογείται η θεωρία, που ο τύραννος Διονύσιος άφησε να κατασκευάσουν το κοίλωμα για να το χρησιμοποιήσει ως ειρκτή, δηλαδή δεσμωτήριο για ποινή φυλακίσεως, και χωρίς να φαίνεται στο άνοιγμα στο τέλος του κοιλώματος πάνω αριστερά βρίσκεται μία τρυπούλα, που όπως λέγεται ο τύραννος προσωπικά αφουγκραζότανε τις συζητήσεις των αιχμαλώτων και των εχθρών του κράτους του...Από τους αιχμαλώτους δεν σώθηκε σχεδόν κανείς με εξαίρεση ίσως όσους γνώριζαν να απαγγέλλουν στίχους του Ευριπίδη και του Σοφοκλή... Αν και σήμερα τα λατομεία σχηματίζουν με τις στενές στοές μία έγχρωμη βλάστηση, μία ειρηνική και σιωπηλή πλατεία, όπου οι χιλιάδες επισκέπτες ακούνε να κελαηδούν τα πουλιά, έρχονται εδώ οι Συρακούσιοι κατά τον Καθηγητή Paolo Ciurcina: να μετανιώσουν σιωπηλά για την ενοχή και τα βάρη προπάντων των προπάππων τους.

Λατρείες του Ήλιου στην αρχαία Ελλάδα

Η ελληνική Θεογονία του Ησιόδου μάς παρουσιάζει τον Ήλιο ως γιό του Υπερίωνος, που είναι και αυτός μια ηλιακή μορφή, και αδελφό της Σελήνης και της Ηούς. Δεν συμπεριλαμβάνετο στην ομάδα των Ολυμπίων Θεών, αλλά ανήκει σε μιά παλαιότερη και λιγώτερο καθορισμένη ομάδα, τιτανική, στενότερα συνδεδεμένη με τα φυσικά φαινόμενα. Στον Όμηρο, ο Ήλιος αποκαλύπτει στον Ήφαιστο την απάτη της γυναίκας του Αφροδίτης. Στον μύθο πάλι της Θεάς Δήμητρος, αναφέρεται πως όταν ο Άδης μετέφερε στον Κάτω Κόσμο την κόρη της Περσεφόνη, αυτή στάθηκε μπροστά στο άρμα του Ηλίου (που δεν αναφέρεται από τον Όμηρο αλλά εμφανίζεται στους αποκαλούμενους Ομηρικούς Ύμνους) και άρχισε να εκλιπαρεί για βοήθεια. Σύμφωνα με τον Ομηρικό Ύμνο στον Ήλιο "φέγγει στους θνητούς και τους αθάνατους Θεούς, στους ίππους του καβάλα και άγρια κοιτάζει με τα μάτια του, από το χρυσό του κράνος και λαμπρές ακτίνες στίλβουν αστραφτερά και στους κροτάφους του οι παραγναθίδες, λαμπρές με χάρη από ψηλά καλύπτουν το πρόσωπο, το πρόσωπο το τηλαυγές". Ο ποιητής Μίμνερμος (630 πριν την εποχή μας) περιγράφει τον Ήλιο να επιπλέει στον υπόγειο ωκεανό, σ' ένα χρυσό κύπελλο που του έφτιαξε ο Θεός Ήφαιστος. Οι περιγραφές αυτές θέτουν τα θεμέλια για εκατοντάδες εικονογραφήσεις του Ήλιου στην ελληνική Τέχνη, με το άρμα του, ένα μοτίβο που συνεχίστηκε έως και την Ρωμαϊκή εποχή.

Ο Ήλιος στην Ελλάδα επικυρώνει τους όρκους και είναι ο Θεός της εκδίκησης. Ο Προμηθέας του Αισχύλου δεμένος στην πέτρα καλεί τον "παντεπόπτη κύκλο του Ήλιου" να έλθει μάρτυρας στους όρκους του. Στον "Οιδίποδα Επί Κολονώ" του Σοφοκλέους, ο Κρέων οδηγεί έξω από το σπίτι τον γαμπρό του ώστε "ο Ήλιος να μή δεί ένα τέτοιο άθλιο πλάσμα". Η Κασσάνδρα στον "Αγαμέμνονα" του Αισχύλου, καλεί τον Ήλιο για εκδίκηση των δολοφόνων της. Η Μήδεια στα έργα του Ευριπίδου, κάνει τον Αιγέα να ορκιστεί στην Γη και τον Ήλιο, πως θα την προστατέψει. Στα "Αργοναυτικά" του Απολλωνίου του Ρόδιου, η Μήδεια ορκίζεται στον Ήλιο και την Εκάτη, ενώ, τέλος, στην "Ιλιάδα" (19.196), ένας κάπρος θυσιάζεται στον Δία και τον Ήλιο, για να επιβεβαιωθεί ο όρκος που δίνεται.

Υπάρχει ωστόσο πολύ περιορισμένη άμεση λατρεία του Ήλιου στην Αρχαία Ελλάδα, αν και υπάρχουν ίχνη αρχαιότερων τελετών. Ο Πλάτων, λέει πως οι πρώτοι Ελληνες υπάκουαν στον ανατέλλοντα και δύοντα Ήλιο. Ο Παυσανίας, στην "Περιήγησή" του, αναφέρει αρκετούς βωμούς αφιερωμένους στον Ήλιο, κυρίως σε απομονωμένες περιοχές. Αλλά το κέντρο της λατρείας του στην ηπειρωτική Ελλάδα, βρισκόταν στην Κόρινθο που ονομαζόταν και Ηλιούπολις. Στην αγορά της Κορίνθου υπήρχαν προπύλαια πάνω στα οποία υψώνονταν δύο άρματα επίχρυσα, με τον Φαέθοντα, τον γιό του Ήλιου πάνω στο ένα και τον ίδιο τον Ήλιο, στο άλλο (Παυσανίας, ΙΙ 3,2).

Το νησί της Ρόδου είχε μία ισχυρή άμεση λατρεία για τον Ήλιο. Σύμφωνα με τον τοπικό μύθο, το νησί βγήκε από την θάλασσα για να αποζημιώσει τον Ήλιο για τον αποκλεισμό του από το Δωδεκάθεο. Και επίσης ήταν στη Ρόδο που ο Ήλιος ερωτεύτηκε την ομώνυμη νύμφη. Εκεί λοιπόν πραγματοποιούντο κάθε 4 χρόνια εντυπωσιακές γιορτές προς τιμήν του Ήλιου στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν αρματοδρομίες και αθλητικοί αγώνες. Κάθε χρόνο οι Ρόδιοι έρριχναν στην θάλασσα ένα στολισμένο τέθριππο. Ο περίφημος Κολοσσός της Ρόδου, ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου, που δημιουργήθηκε το 284 πριν την εποχή μας, ήταν η εικόνα του Θεού Ήλιου. Ο Πλίνιος αναφέρει πως ήταν 105 πόδια ψηλός και πως ένα από τα δάκτυλά του ήταν μεγαλύτερο. Κατέρρευσε μετά από σεισμό, 66 χρόνια μετά την ανέγερσή του.

Στη νήσο Κρήτη, ο Ήλιος λατρεύτηκε με την μορφή ταύρου. Την ίδια μορφή είχε και ο κρητικός ηλιακός Θεός Τάλως (Ησύχιος: Τάλως ο Ήλιος). Ο μύθος εξάλλου της Πασιφάης, της κόρης του Ήλιου, που ερωτεύεται έναν ταύρο, ανάγεται σε μιά παλιά αντίληψη σύμφωνα με την οποία ο ηλιακός Θεός με την μορφή ταύρου και η Θεά της Σελήνης με τη μορφή αγελάδας ενώθηκαν σε ιερό γάμο.

Ο Ευριπίδης περιγράφει την ανατολή του Ήλιου στην τραγωδία του "Ιων" (82 κ.ε.) "Να το άρμα το λαμπρό που τέσσερα άλογα το σέρνουν. Ο Ήλιος ήδη στέλνει το αστραφτερό του φως στην γη, και τ' άστρα φεύγουν μπροστά σ' αυτήν την φωτιά του αιθέρα, παρέα με την ιερή νύχτα. Κι οι απάτητες κορφές του Παρνασσού, λουσμένες από το φως, τον δίσκο της ημέρας υποδέχονται για χάρη των θνητών..." Με την παραπάνω περιγραφή συγκρίνεται συχνά μία γνωστή παράσταση του Ήλιου πάνω σε αγγείο του Βρετανικού Μουσείου, όπου ο Ήλιος εικονίζεται με περιβεβλημένο το κεφάλι από ακτίνες, πάνω σ' ένα φτερωτό τέθριππο να αναδύεται από την θάλασσα στην οποία κολυμπούν παιδικές μορφές που υποδηλώνουν τα αστέρια.

Η παλαιότερη γνωστή παράσταση του Ηλίου στην ελληνική πλαστική προέρχεται από το ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνος όπου εικονίζεται η γέννηση της Θεάς Αθηνάς. Ο Ήλιος και η Σελήνη πλαισιώνουν και τη σύνθεση της γέννησης της Αφροδίτης στον θρόνο του Δία στην Ολυμπία (Παυσανίας V 11,8) και μιά ανάλογη παράσταση προϋποθέτει η αναφερόμενη επίσης από τον Παυσανία "δύσις Ηλίου" στο αέτωμα του ναού των Δελφών (Παυσανίας Χ 19,4).

Τα γνωστά από την φιλολογική παράδοση αγάλματα του Ηλίου, αναφέρονται στην ενότητα της λατρείας του. Τα σωζόμενα μαρμάρινα και χάλκινα αγάλματα, όπως λ.χ. το άγαλμα του Βατικανού που χαρακτηρίζεται από έναν τελαμώνα με τα σύμβολα του ζωδιακού κύκλου, δείχνουν τον Θεό σε νεανική του μορφή, συνήθως με το ακτινωτό στεφάνι.

Βρίσκουμε στους "Νόμους" του Πλάτωνος (10,3), τον Σωκράτη να προσεύχεται στον ανατέλλοντα Ήλιο. Και βρίσκουμε επίσης τον Ήλιο, κατά την Ρωμαϊκή εποχή, να θεωρείται ο τελικός προορισμός των ψυχών που απελευθερώνονται από τον Κύκλο της Ανάγκης.